Era classa que s'organisa ad'entorn d'institucions :

- eth qué de nau ?

Qu'ei un moment en debuta de setmana aon eth mainat, qui desira parlar, que s'inscriu sus un panèu, ath davant, entà informar-ne eth grop. Pendent eth "qué de nau ? ", eth mainat que conda tot çò que vòu. Que pòt condar quauqu'arren de qui a imaginat (a partir deth moment aon e'n infòrma eth grop), eth sué dimenge, ua maishanta aventura, un bona navèra… Çò que's ditz en " qué de nau ? " non sòrt pas deth grop e non pòt pas èster condat ad'exterior shens er'autorisacion deth qui a parlat en " qué de nau ? ".

- eras leis dera classa

Eths mainats que defeneishen democraticament (vòte ara majoritat) eras règlas de vita dera classa entà i víver melhor tots amassa Que s'emparan sus arresponsabilitats concretas e sus limitas. Eras règlas prumeras que son d'arrespectar eth aute, d'arrespectar eth sué lòc de vita e de non pas trufar-se deth aute. Dab aqueste sistèmi, eths mainats que son esvelhats ara tolerença entà çò que cada un e hè.

Eths mainats que defeneishen democraticament (vòte ara majoritat) eras règlas de vita dera classa entà i víver melhor tots amassa Que s'emparan sus arresponsabilitats concretas e sus limitas. Eras règlas prumeras que son d'arrespectar eth aute, d'arrespectar eth sué lòc de vita e de non pas trufar-se deth aute. Dab aqueste sistèmi, eths mainats que son esvelhats ara tolerença entà çò que cada un e hè.

- eth conselh setmanèr

Era classa qu'ei un lòc qui convida eth mainat a exprimar-se sus çò que pensa, çò qu'aimaré, a balhar un avís e tanben a amiar un jutjament argumentat. Çò qu'eth mainat e ditz qu'a un efeit sociau. Pendent tota era setmana, eths mainats qu'an eth caièr de conselh ara loa disposicion entà i inscriver elements en diferentas arrubricas. Eth caièr de conselh que conda mantuas partidas :

-eras informacions : informar d'un espectacle, d'ua sortida… -eras prepausicions : prepausicion de navèras activitats sia peth mainat sia peth adulte -eras questions e eras demandas -eras arremarcas -eras criticas : problème relacionau, incident dab un aute (ne sòi pas content de…, en por'mor…) -eras félicitacions : eth mainat qu'ei content de un aute e qu'explica perqué -eths mercejaments

Tot lo monde que participa ath conselh setmanèr. Eth conselh qu'ei limitat en eth temps. Un mainat que presida eth conselh, un aute que n'ei eth secretari. Eth president qu'anonça er'òra de debuta e de fin. Eth president que torna díser eras leis deth conselh : " qu'escotam eth aute quan parla ", " que demandam era paraula en lhevar eth dit ", " ne copam pas era paraula ", " ne'nse trufam pas deths autes " e " era lei deth secret : çò que's ditz ne sòrt pas deth conselh shens autorisacion " (*). Après, que demanda qui a punt a inscriver enas rubricas deth conselh. Eth secretari que'us nòta. Quan eth òrdi deth dia ei acabat d'escriver, eth president que balha era paraula aths qui se son inscriuts enas rubricas e aths qui demandan d'intervenguer. Atau, eth desbat que comença. Decisions que son presas : que son presas ara majoritat deths presents.

Eth caièr de conselh que pòt èster considerat coma un mediator qui a entà efèit de calmar e d'arrelativisar : en notar ena setmana en eth caièr çò qui a chepicat o agradat, eth mainat que pòt demorar eth conselh, que serà entenut. (*) " lei deth secret " : tot çò que's ditz en eth conselh ne pòt pas èster dit en dehòra deth conselh, sonque si eth principau o eths principaus interessats en balhen er'autorisacion.

- eths bilançs diarièrs

Dus còps per dia, en fin de maitiada e en fin de vrespada, cada un que balha eras suas impressions sus era meitat de jornada. Aquerò qu'ei exprimat per signes : sorelh (que sòi content en por'mor…) ; nuatge (non sòi pas content en por'mor…) ; sorelh-nuatge (que sòi un peishic content e un peishic pas content en por'mor…) ; ploja (que sòi hèra maucontent en por'mor…). En eths bilançs diarièrs, que parlam sonque deras activitat miadas e pas deras arrelacions entre personas. Quauque sia eth nivèu d'arreflexion, de maturitat, eth mainat qu'a tostemps eth sué temps de paraula e qu'ei arreconegut coma persona unica.

Dus còps per dia, en fin de maitiada e en fin de vrespada, cada un que balha eras suas impressions sus era meitat de jornada. Aquerò qu'ei exprimat per signes :
sorelh (que sòi content en por'mor…) ; nuatge (non sòi pas content en por'mor…) ; sorelh-nuatge (que sòi un peishic content e un peishic pas content en por'mor…) ; ploja (que sòi hèra maucontent en por'mor…).

En eths bilançs diarièrs, que parlam sonque deras activitat miadas e pas deras arrelacions entre personas. Quauque sia eth nivèu d'arreflexion, de maturitat, eth mainat qu'a tostemps eth sué temps de paraula e qu'ei arreconegut coma persona unica.

- eths mestièrs
Era plaça deth mainat en'escòla que s'impausa tanben per'atribucion d'arresponsabilitats : eths mestièrs. Eth mainat qu'ei arresponsabilisat de cap a un obratge de qui a causit e de sui hè solet sus ua lonca periòda. Qu'ei eth sué mestièr ena classa. Atau, cada un qu'ei arreconegut coma eth egau dab un aute : arresponsabilitats entà tots.
Exemples : arresponer en telefòne, hèr eth aperet, encargar-se dera banca, balhar eth materiau, inscriver eth monde ara cantina…

- era moneda
Coma eths parents, eths mainats que son pagats entà eth mestièr de qui hèn diariament. Tot tribalh que's merita un salari. Era moneda qu'ei ua moneda fictiva, valedera sonque ena classa o en'escòla e valedera sonque ua annada escolara. Qu'ei era moneda " vòla didau ". Eths " vòla didaus " que son botats en un pòrta-moneda nominatiu qui serà deposat ara " banca " tenguda per un o dus arresponsables. Cada fin de jornada, eth mainat qu'evalua s'a plan hèit eth sué mestièr o pas. Eth grop que pòt balhar eth sué avís. Qu'ei atau qu'era decision de pagament ei presa. Qu'ei eth arregent qui paga.

- eth mercat

Un còp per setmana, eth mercat qu'ei eth moment de despensar era moneda ganhada o estauviada. Que son eths mainats qui organisan eth mercat. Que i a un " mercat de causas " e un " mercat de fabricacions ". Eth temps deth mercat qu'ei limitat : er'òra de debuta e de fin qu'ei anonçada peth arregent. Cada mainat que hica sus era sua taula eths gatgets o eras fabricacions de qui a decidit de vener. Que'n merca eth prètz clarament. Eth mainat non pòt pas despensar mes que çò qu'a laguens eth sué pòrta moneda. Un còp per mes, eth arregent que participa ath mercat e que ven eth tanben gatgets o fabricacions. Aquerò que permet de tornar hèr entrar era moneda ena banca entà poder pagar eths mestièrs a vier. Aquesta institucion que permet d'aquesir mes aisidament eras nocions d'operacion.

- eth tribalh individuau

Eth tribalh individuau qu'ei un plan de tribalh individualisat diarièr, setmanèr o bi-setmanèr, establit peth arregent en fonccion d'ua progression totaument adaptada ath nivèu e ara vitessa deth mainat. Diferentas activitats que son prepausadas en aqueste plan de tribalh. Eth mainat que pòt causir eth òrde en eth quau e desira hèr eras activitats. Eth tot qu'ei qu'ara fin dera sequença eth obratge demandat e sia hèit. Eth temps de tribalh individuau qu'ei limitat en eth temps : er'òra de debuta e de fin qu'ei anonçada sia per eth arregent si per un mainat.

- eths talhèrs descantonats
Eths talhèrs descantonats que son prepausats peths arregents e peras ajudas mairaus. Eths mainats deras diferentas classas que causeishen e que s'inscriven en un talhèr e que s'encontran ath briu der'activitat. Eth objectiu prumer d'aquesta activitat setmanèra o bi-setmanèra qu'ei qu'eths mainat d'atges diferents e participen a ua madeisha activitat e que s'ajuden.

- eths talhèrs d'escritura

En totas eras classas, talhèrs d'escritura que son miats. Que pòden naisher sia après ua consinha balhada, sia après un long temps d'imprenhacion sus un tèmi balhat. Eras istuèras inventadas a partir d'un personatge balhat que passionan eths mainats. Tot que sòrt der'imaginacion deths mainats. Era règla prumera en aquestes talhèrs qu'ei que, en aquestas istuèras, tot que pòt arribar.

En cicle 1, eth arregent qu'ei eth escribe deths mainats. En cicle 2 e 3, er'escritura de grop o individuau qu'ei favorisada.
Aquestas creacions que permeten era creacion de libes qui serviran entà eth aprentissatge dera lectura.

- eths talhèrs permanents
En mairau, dus còps per dia, entà ua durada de ¼ d'òra a vint minutas, talhèrs que son prepausats : jòcs de construccion, autòs, monacas, coloridatges, copa-caps…
Eth mainat que causeish er'activitat e non pas eth amic. Que s'inscriu aths jòcs dab ua etiqueta entà plan mercar era sua causida. Eth nombre de plaças en cada talhèr qu'ei limitat.

- eths jornaus
Diferents jornaus que pòden existir en'escòla :

> En mairau, eth jornau de classa que ren compte diariament de çò que s'ei passa ena jornada. Eths jornalistes (mestièr) qu'escriven articles dab er'ajuda deth arregent. Eth jornau qu'ei estructurat en rubricas : dejunar, recreacion, activitats, meteò… Eth arreportaire fotografe (mestièr) que dessina un o mantuns hèits mercats en eths articles. Eths caps-redactors (mestièr) que botan en paja eth jornau. Qu'ei aficat cada ser entà permeter aths parents de préner-n coneishença.

> En mairau e en primari, eth jornau der'escòla, mensuau o trimesader, que presenta articles escriuts peths mainats en diferentas classas sus diferents subjèctes. Que i a tanben dessins. Qu'ei venut ara sortida deras classas.

Arcuelh